گرمابه احمدی؛ روایت کرجی بانانی که رویای سفر به اروپا داشتند

✍️ مهری شیرمحمدی/ 

گرمابه‌ی احمدی در شهر «پیربازار»، تنها بنای ارزشمند در نزدیکی آبراه تاریخی است که شهر رشت را به بندر انزلی می‌رساند. این بنای به‌جامانده از اواخر دوره قاجار پتانسیل مهمی برای توسعه گردشگری این شهر تازه تاسیس است اما در اثر بی‌توجهی رها شده و درحال فرسایش است.

به گزارش رویداد شمال ، «پیربازار» ۵ سال پیش، روستایی در نزدیکی شهر رشت بود و از سال ۱۴۰۰ صاحب شهرداری شد. جهانگیر سرتیپ‌پور، نام واژه­ های متعددی برای این روستا ذکر کرده و هرکدام کارکرد این منطقه را نشان می­داد: «این ناحیه به مناسبت مجاورت نزدیک با مرداب و دریا «پره بازار» یا بازار ساحلی و بازار مرزی نامیده می­‌شد که تدریجا به پیربازار شهرت یافت و «پیله بازار»(بازار بزرگ) هم نامیده می‌­شود. پیربازار لنگرگاه و بندر مهم شهر رشت بود. بدوا مالرو و بعد راه درشکه رو، رشت را به این بندر ارتباط می­‌داد».

از اوایل دوره قاجار، موقعیت پیربازار با رشت تقریبا یکی دانسته می‌شد، زیرا راه تجاری رشت به انزلی از آبراه پیربازار عبور می‌کرد و به­ واسطه اتصال آبراه پیربازار به بندر انزلی، موقعیت ممتازی داشت. تا پیش از احداث راه خاکی خمام به انزلی، آبراه «روگا-پیربازار»، تنها راه ارتباطی برای رسیدن به مرداب و شهر انزلی و سپس سفر به اروپا بود.

به تعبیر «الکساندر خودزکو»، «رشت» در آغاز صفویه، شهرک بی‌نام و نشانی بود. کنسول روسیه در رشت(که در زمان محمدشاه قاجار به گیلان سفر کرد) موقعیت ممتاز رشت را به‌عنوان یک کریدور تجاری با مرکز ایران و سواحل دریای کاسپین، با آبراه پیربازار می‌سنجد: «حقیقت آن است که کمتر نقطه­‌ای در سواحل دریای خزر از لحاظ بازرگانی از تسهیلات رشت برخوردار بوده است. رشت در فاصله‌­ای تقریبا برابر از مرزهای روسیه و حریم ایالت مازندران قرار دارد و تنها ۶ شبانه روز راهِ کاروان‌رو آن را به قزوین، عمده‌­ترین انبار کالا در سراسر ایران جدا می­‌کند. از سوی دیگر فاصله‌­اش تا پیربازار که خود توسط یک راه آبی مناسب با خلیج انزلی در ارتباط است، در حدود یک ساعت و نیم است. از این طریق رشت با تمامی بنادر دریای خزر مرتبط می­‌گردد».

تمامی شاهان قاجار در سفر خود به اروپا، دقیقا از همین آبراه به سمت بندرانزلی رفته‌اند. مسافرانی هم که قصد داشتند از اروپا وارد خاک گیلان شوند، ناگزیر از آبراه پیربازار عبور کرده‌اند.

«ادموند ادنوان» در مه ۱۸۸۰ میلادی که از راه باکو وارد گیلان می‌شود. او از بندر انزلی و آبراه پیربازار وارد رشت شد و درباره موقعیت پیربازار و این آبراه توضیح می‌دهد: «پیربازار یک کاروانسرا دارد و ۱۰- ۱۲ خانوار جمعیت بیشتر ندارد».

مظفرالدین شاه، در دومین سفر خود به فرنگ، از راه رشت به پیربازار رفته و از آنجا با قایق به سمت مرداب انزلی رفته و سپس با بارکاس(کشتی کوچک با موتور بخار) از انزلی به باکو و سپس روسیه می‌رود.

بنابراین پیربازار، بیش از آنکه یک بندر باشد، مانند دیگر راه ­های آبی در گیلان و آخرین راه آبی به دریای خزر و اروپا بود. پیربازار حلقه اتصال رشت به بندر انزلی بود. اگرچه در آن زمان پیربازار جمعیت ساکن ثابت زیادی نداشت، اما اگر نیاز اهالی دهکده پیربازار را هم درنظر نگیریم، کارگران و کرجی­ بانان، به گرمابه­ای در نزدیکی این آبراه احتیاج داشتند.

«گرمابه احمدی» در شهر پیربازار فعلی درست نزدیک به آبراه و در مرکز شهر قرار دارد. مشاهدات میدانی، وضعیت آشفته گرمابه را نشان می‌دهد. متاسفانه متروکه‌ای ویران و پر از زباله از این گرمابه به جامانده است. تنها سردرب آجرچینی بنا سالم مانده و سقف گنبدی سربینه فروریخته است. مخزن آب و تون گرمابه بیرون از بنا دیده می‌شود. به دلیل تجمع بیش از حد زباله در داخل گرمخانه و سربینه، امکان ورود به بنا ممکن نیست.

اهالی پیربازار نمی‌دانند نخستین بار چه کسی این گرمابه را ساخته است. اما عناصر معماری نشان می‌دهد گرمابه در اواخر دوره قاجار یا پهلوی اول ساخته شده است. گرمابه پیربازار، به نام آخرین مالک، «گرمابه احمدی» خوانده می‌شود. اهالی می‌گویند در سال ۱۳۳۶ خورشیدی، فردی به نام «حاج شفیعیه احمدی» گرمابه را تعمیر اساسی کرده و از آن پس به گرمابه احمدیه معروف شد.

بیرون از فضای اصلی گرمابه، چاه آب و مخزن ذخیره آب دیده می‌شود. مانند بسیاری از گرمابه‌های تاریخی، بر روی دیوارها و گنبدهای این گرمابه تاریخی نیز درختان انجیر رشد کرده و ریشه‌های خود را تا عمق ساروج جرز دیوارها رسانده‌اند.

گرمابه تاریخی پیربازار تنها بنای تاریخی به جامانده در روستایی است که زمانی مهمترین حلقه اتصال رشت به بندر انزلی و اروپا بود و اگر رشت و یا انزلی را دروازه اروپا توصیف می‌کنند، بی‌شک پیربازار، کلید این دروازه بوده است و احیای گرمابه احمدیه می‌تواند یادآور روزهای باشکوه آبراهی باشد که رویای بسیاری برای عبور از آن تا رسیدن به اروپا بود.

منابع:

سرتیپ پور، جهانگیر «نامها و نامدارهای گیلان»، رشت: گیلکان، چاپ اول: ۱۳۷۱.

دومین سفرنامه مظفرالدین شاه قاجار(۱۳۲۰ ق)، با مقدمه و حواشی احمد خاتمی، ۱۳۹۱، انتشارات نشر شهر.

«پنج سفرنامه گیلان» (ادموند ادنوان، سعید نفیسی، علی اکبر سیاسی، سلطان محمد عامری، عباس مسعودی) ۱۲۵۹-۱۳۱۵ خورشیدی، پژوهش و گردآوری، سید مهدی سید قطبی، چاپ نخست: ۱۳۹۷، رشت: فرهنگ ایلیا.

مکنزی، چالز فرانسیس «سفرنامه شمال»، ترجمه منصوره اتحادیه (نظام مافی)، تهران: گستره، چاپ اول: تابستان۱۳۵۹.