رودخانه ۱۸۰ کیلومتری تلار در مازندران، از سرچشمه‌های کوهستانی سوادکوه تا دریای خزر، با تهدیدهایی همچون پساب معادن شن و ماسه، فعالیت واحدهای زغال‌شویی و ورود فاضلاب‌های شهری و روستایی روبه‌روست.
به گزارش رویداد شمال | رودخانه‌ها از مهم‌ترین مؤلفه‌های پایداری اکوسیستم‌های طبیعی به شمار می‌روند؛ جریان‌هایی که علاوه بر تأمین آب مورد نیاز کشاورزی، زیستگاه گونه‌های مختلف آبزی و گیاهی هستند و در حفظ تعادل محیط زیست نقش اساسی دارند.
در مازندران، رودخانه‌ها بخشی از هویت طبیعی و زیستی استان محسوب می‌شوند، اما گسترش فعالیت‌های انسانی، صنعتی و شهری در برخی مناطق، این منابع ارزشمند را در معرض انواع آلاینده‌ها قرار داده است؛ آلاینده‌هایی که در نهایت می‌توانند به دریای خزر راه پیدا کنند و سلامت اکوسیستم‌های آبی را تحت تأثیر قرار دهند.
رودخانه تلار که از ارتفاعات البرز در سوادکوه سرچشمه می‌گیرد و پس از طی مسیری حدود ۱۸۰ کیلومتری و عبور از مناطق مختلف به دریای خزر می‌ریزد، یکی از همین رودخانه‌های در معرض تهدید است.
این رودخانه از همان بخش‌های بالادستی و در محدوده خطیرکوه با پیامدهای فعالیت معادن شن و ماسه مواجه است و در ادامه، با عبور از محدوده فعالیت معادن زغال‌شویی البرز مرکزی و مناطق شهری و روستایی، در معرض ورود پساب‌های صنعتی، فاضلاب و زباله قرار می‌گیرد.
هرچند میزان و سهم هر یک از این منابع در آلودگی رودخانه نیازمند بررسی‌های تخصصی و آزمایشگاهی است، اما تعدد عوامل تهدیدکننده، ضرورت حفاظت مستمر از این شریان حیاتی مازندران را آشکار می‌کند.
محمد شکوهی، رئیس اداره حفاظت محیط زیست سوادکوه و سوادکوه شمالی، در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم در سوادکوه با اشاره به اهمیت نظارت بر فعالیت معادن شن و ماسه اظهار کرد: با توجه به شرایط طبیعی منطقه، وجود عرصه‌های جنگلی و منابع آبی، مدیریت صحیح فعالیت این واحدها از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
وی مهم‌ترین مخاطرات زیست‌محیطی فعالیت معادن شن و ماسه را انتشار گردوغبار، افزایش بار رسوبی آبراهه‌ها و ورود پساب حاصل از شست‌وشوی مصالح به محیط طبیعی دانست و افزود: محدوده خطیرکوه به دلیل تمرکز واحدهای شن و ماسه و حساسیت منابع طبیعی و آبراهه‌های منطقه، به نظارت ویژه نیاز دارد.
پایش معادن سوادکوه؛ از بازدیدهای دوره‌ای تا نظارت شبانه
یکی از راهکارهای کنترل آثار زیست‌محیطی فعالیت‌های معدنی، پایش مستمر واحدهای صنعتی و معدنی است؛ موضوعی که در مناطق حساس طبیعی، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
شکوهی با اشاره به اقدامات نظارتی محیط زیست در این زمینه گفت: پایش واحدهای معدنی بر اساس برنامه‌ای مدون انجام می‌شود و علاوه بر بازدیدهای برنامه‌ریزی‌شده، نظارت‌های شبانه نیز در دستور کار قرار دارد.
وی افزود: در حوزه کنترل گردوغبار، واحدهای مربوطه به نصب و استفاده از مه‌پاش، پوشش‌دهی بخش‌های مورد نیاز، آسفالت رمپ ورودی و آب‌پاشی مستمر محوطه و مسیر تردد ماشین‌آلات ملزم شده‌اند.
رئیس اداره حفاظت محیط زیست سوادکوه و سوادکوه شمالی تأکید کرد: صرف نصب تجهیزات کنترلی کافی نیست و این تجهیزات باید هم‌زمان با فعالیت واحدها، به‌صورت مستمر و مؤثر مورد استفاده قرار گیرند.
به گفته وی، در مواردی که اقدامات کنترلی ناکافی بوده یا به‌طور مستمر اجرا نشده است، اخطاریه‌های زیست‌محیطی صادر و موضوع از طریق مراجع قانونی پیگیری شده است. همچنین برخی واحدهای واجد شرایط در فهرست صنایع آلاینده قرار گرفته‌اند و در مواردی نیز اقدامات قانونی از جمله طرح شکایت و پلمب انجام شده است.
پساب معادن چگونه وارد رودخانه می‌شود؟
یکی از مهم‌ترین نگرانی‌ها درباره فعالیت معادن شن و ماسه، نحوه مدیریت آب حاصل از شست‌وشوی مصالح و احتمال ورود مستقیم پساب به رودخانه‌ها و آبراهه‌های طبیعی است.
رئیس اداره محیط زیست سوادکوه در این‌باره اظهار کرد: واحدهای معدنی باید متناسب با ظرفیت تولید و شرایط فعالیت خود، از سامانه‌های مناسب ته‌نشینی و جداسازی مواد جامد استفاده کنند.
شکوهی افزود: طراحی و بهره‌برداری صحیح از حوضچه‌های ته‌نشینی چندمرحله‌ای، ایجاد فرصت کافی برای رسوب‌گذاری ذرات معلق و بازچرخانی آب در فرآیند شست‌وشو، از مهم‌ترین اقدامات ضروری برای مدیریت پساب معادن است.
وی ادامه داد: در مواردی که شرایط فنی و نوع فرآیند اقتضا کند، استفاده از تجهیزات تخصصی مانند تیکنر و فیلترپرس نیز می‌تواند به افزایش راندمان جداسازی مواد جامد، کاهش حجم لجن و مدیریت بهتر آب کمک کند.
به گفته این مسئول، حوضچه‌ها و محل‌های انباشت رسوبات نیز باید از ظرفیت کافی و پایداری مناسب برخوردار باشند و تمهیدات لازم برای کنترل سرریز و جلوگیری از انتقال رسوبات به آبراهه‌های طبیعی در آنها پیش‌بینی شود.
بارندگی؛ عاملی برای تشدید انتقال آلاینده‌ها
شرایط جغرافیایی و اقلیمی سوادکوه و بارندگی‌های منطقه، اهمیت مدیریت رواناب‌های سطحی در محدوده فعالیت‌های معدنی را دوچندان می‌کند؛ چراکه در صورت نبود زیرساخت‌های مناسب، بارندگی شدید می‌تواند موجب شسته‌شدن رسوبات و انتقال آلاینده‌ها به رودخانه شود.
شکوهی با اشاره به این موضوع گفت: در شرایط بارندگی شدید، جداسازی آب‌های تمیز از رواناب‌های آلوده اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا سرریز حوضچه‌ها یا شسته‌شدن رسوبات انباشته‌شده می‌تواند موجب افزایش کدورت و بار رسوبی رودخانه شود.
وی تأکید کرد: صرف احداث حوضچه یا نصب تجهیزات، معیار کافی برای ارزیابی عملکرد زیست‌محیطی واحدها نیست، بلکه کارایی واقعی سامانه‌ها، نگهداری صحیح و بهره‌برداری مستمر از آنها باید مورد توجه قرار گیرد.
به گفته وی، در صورت مشاهده نارسایی یا احراز تخلف، اقدامات قانونی متناسب از سوی اداره محیط زیست پیگیری خواهد شد.
معادن تنها عامل آلودگی رودخانه تلار نیستند
اگرچه فعالیت‌های معدنی یکی از تهدیدهای زیست‌محیطی رودخانه تلار محسوب می‌شود، اما ورود فاضلاب‌های شهری و روستایی و پساب واحدهای صنعتی نیز می‌تواند کیفیت آب این رودخانه را تحت تأثیر قرار دهد.
شکوهی درباره تأثیر فعالیت معادن بر کیفیت آب تلار اظهار کرد: مدیریت نامناسب پساب و رسوبات معادن شن و ماسه می‌تواند بر کیفیت آب و زیستگاه‌های آبزیان اثرگذار باشد، اما تعیین میزان تأثیر هر واحد و مشخص‌کردن سهم معادن در آلودگی احتمالی رودخانه، به پایش‌های تخصصی و نتایج آزمایشگاهی نیاز دارد.
وی افزود: نباید همه عوامل مؤثر بر کیفیت آب تلار را به فعالیت معادن محدود کرد؛ چراکه ورود فاضلاب‌های شهری و روستایی و پساب‌های صنعتی نیز می‌تواند در کاهش کیفیت آب نقش داشته باشد.
رئیس اداره حفاظت محیط زیست سوادکوه و سوادکوه شمالی با تأکید بر ضرورت کنترل همه منابع آلاینده خاطرنشان کرد: دستگاه‌های مسئول باید تکمیل و راه‌اندازی سامانه‌های تصفیه فاضلاب شهری و روستایی و بهره‌برداری مؤثر از تأسیسات موجود را با جدیت دنبال کنند.
حفاظت از تلار نیازمند پایش مستمر و پاسخ‌گویی دستگاه‌هاست
رودخانه تلار به‌عنوان یکی از سرمایه‌های طبیعی منطقه، نقشی مهم در حفظ تنوع زیستی، پایداری زیستگاه‌ها و کیفیت زندگی جوامع محلی دارد؛ ازاین‌رو حفاظت از آن نمی‌تواند صرفاً به اقدامات مقطعی یا برخورد با تخلفات پس از وقوع آلودگی محدود شود.
شکوهی با تأکید بر مسئولیت مشترک دستگاه‌های مرتبط در حفاظت از این رودخانه گفت: هر دستگاه باید در چارچوب وظایف قانونی خود، از کنترل فعالیت معادن و مدیریت پساب‌ها تا تکمیل شبکه‌های جمع‌آوری و تصفیه فاضلاب، اقدامات مشخص، مستمر و قابل ارزیابی انجام دهد.
وی افزود: پایش کیفیت آب، رسوبات و زیستگاه‌های رودخانه باید به‌صورت منظم و مستمر انجام شود و نتایج آن همراه با اقدامات اصلاحی مورد پیگیری قرار گیرد.
این مسئول تصریح کرد: اداره حفاظت محیط زیست شهرستان سوادکوه در برابر تخلفات احرازشده و بی‌توجهی به الزامات زیست‌محیطی، اقدامات قانونی لازم را بدون اغماض دنبال می‌کند و سایر دستگاه‌های مسئول نیز باید نسبت به اجرای تعهدات خود پاسخ‌گو باشند.
شکوهی در پایان تأکید کرد: صیانت از رودخانه تلار یک اولویت فوری و مشترک است و فعالیت‌های معدنی تنها زمانی قابل قبول خواهند بود که در کنار ایجاد اشتغال و ارزش اقتصادی، آسیبی به منابع آب، جنگل‌ها و دیگر سرمایه‌های طبیعی منطقه وارد نکنند.
حفاظت از تلار نیازمند نگاهی فراتر از نظارت بر چند واحد معدنی است؛ فاضلاب‌های شهری و روستایی، پساب‌های صنعتی، مدیریت پسماند و نحوه فعالیت معادن، همگی باید در یک برنامه جامع و قابل ارزیابی مورد توجه قرار گیرند. در غیر این صورت، هزینه توسعه اقتصادی منطقه را باید منابع طبیعی و نسل‌های آینده بپردازند.
هیچ دیدگاهی درج نشده - اولین نفر باشید