«تالاب انزلی» که زیر فشار انباشت رسوبات، ورود آلایندهها، کاهش منابع آبی و تأخیر در اجرای برنامههای احیا، به نقطهای رسیده که نگاهها از حاشیه تالاب به سطح تصمیمگیریهای ملی دوخته شده و در شرایطی که موضوع تأمین حقآبه و مدیریت خروجی آب بار دیگر مطرح شده، این پرسش پیش روی مسئولان قرار دارد که آیا سفر پیشروی رئیسجمهور به گیلان میتواند به یک تصمیم عملیاتی و ماندگار برای نجات این زیستبوم بینالمللی منجر شود؟
به گزارش رویداد شمال ، تالابی که روزگاری قلب تپنده اکوسیستم شمال ایران بود، اما امروز زیر فشار همزمان کاهش تراز آب دریای خزر، رسوبگذاری، ورود آلایندهها، توسعه بیضابطه و تغییرات اقلیمی، با بحرانی چندوجهی دستوپنجه نرم میکند.
تالابی که زیر بار چند بحران همزمان قرار گرفته است
آنچه این روزها بیش از هر زمان دیگری نگرانی فعالان محیط زیست، صیادان و ساکنان حاشیه تالاب را برانگیخته، افت محسوس سطح آب در بخشهایی از تالاب و آشکار شدن پهنههایی است که تا چند سال پیش زیر آب قرار داشتند.
همین وضعیت موجب شد مطالبه مدیریت خروجی آب و تخصیص حقآبه زیستمحیطی تالاب بار دیگر مطرح شود؛ مطالبهای که در نگاه نخست ساده به نظر میرسد اما از منظر کارشناسان، یکی از پیچیدهترین تصمیمهای مدیریتی درباره این اکوسیستم به شمار میرود.
زنجیرهای از تهدیدات عوامل انسانی و طبیعی تالاب
تالاب بینالمللی انزلی با وسعتی که در دهههای گذشته به دلایل مختلف کاهش یافته، تنها یک پهنه آبی نیست؛ این تالاب یکی از نخستین تالابهای ثبتشده ایران در کنوانسیون رامسر، زیستگاه صدها گونه گیاهی و جانوری، محل زمستانگذرانی پرندگان مهاجر، مأمن آبزیان و پشتوانه معیشت هزاران خانوار صیاد، کشاورز و فعال گردشگری در غرب گیلان است.
کارشناسان محیط زیست معتقدند هرگونه تغییر در چرخه طبیعی این تالاب، آثار مستقیمی بر اقتصاد محلی، امنیت غذایی، تنوع زیستی و حتی کیفیت زندگی ساکنان منطقه خواهد داشت.
اما آنچه امروز تالاب انزلی را به مرز بحران رسانده، تنها کاهش آب نیست. بررسی گزارشهای رسمی سازمان حفاظت محیط زیست و مصوبات کارگروه احیای تالاب نشان میدهد این زیستبوم طی دو دهه اخیر بهطور همزمان با چندین تهدید روبهرو بوده است؛ کاهش تراز آب دریای خزر، ورود حجم بالای رسوبات از رودخانههای بالادست، تخلیه فاضلابهای شهری، روستایی، صنعتی و کشاورزی، ورود پسماند، تصرف و تغییر کاربری حریم تالاب، انسداد بخشی از مسیرهای طبیعی تبادل آب و گسترش گونههای مهاجمی همچون سنبل آبی، مجموعهای از عواملی هستند که به تدریج توان خودپالایی تالاب را کاهش دادهاند.
سازمان حفاظت محیط زیست در سالهای اخیر بارها هشدار داده که ادامه این روند میتواند کارکردهای اکولوژیک تالاب را با تهدید جدی مواجه کند.
پاسخ محیط زیست: مدیریت آب بدون مطالعه علمی امکانپذیر نیست
بر اساس توضیحات منتشرشده، اجرای مطالعات تکمیلی «بررسی هیدرودینامیک و رسوب تالاب بینالمللی انزلی» بهعنوان یکی از مهمترین پروژههای مطالعاتی در دستور کار قرار گرفته است؛ مطالعهای که قرار است رفتار جریان آب، رسوبات و تبادل آبی تالاب با دریای خزر را بررسی و مبنای تصمیمگیری برای مدیریت منابع آب قرار دهد.
همزمان، فاز نخست طرح اضطراری مدیریت آب در محدوده کانال ماهروزه آغاز شده و عملیات بازگشایی کانال اشکالچکه نیز برای آبرسانی به بخش غربی تالاب در حال اجراست؛ اقدامی که به گفته محیط زیست، در ادامه برای سایر بخشهای تالاب نیز دنبال خواهد شد.
حقآبه؛ مطالبه اصلی کارشناسان و جوامع محلی
اگرچه مطالبه مسدودسازی خروجی تالاب در میان بخشی از افکار عمومی بهعنوان راهکاری فوری برای جلوگیری از خروج آب مطرح شده است، اما کارشناسان منابع آب معتقدند مدیریت تالاب تنها با یک اقدام سازهای امکانپذیر نیست. تالاب انزلی یک سامانه زنده و پویاست که حیات آن به تعادل میان آب ورودی از رودخانهها، تبادل طبیعی با دریای خزر، کیفیت آب، رسوبگذاری و رژیم هیدرولوژیک وابسته است.
البته کارشناسان حوزه تالاب معتقدند که در این شرایط هرگونه مداخله در خروجی آب، بدون شناخت دقیق رفتار هیدرودینامیکی تالاب، میتواند در کنار آثار مثبت احتمالی، پیامدهایی مانند کاهش گردش آب، افزایش ماندگاری آلایندهها یا تغییر در زیستگاههای آبزیان را نیز به همراه داشته باشد.نکتهای که در توضیحات ادارهکل حفاظت محیط زیست نیز بر آن تأکید شده، همین ضرورت تصمیمگیری مبتنی بر مطالعات علمی است.
این ادارهکل تصریح کرده است که هرگونه اقدام درباره مدیریت خروجی آب، تنظیم رژیم هیدرولوژیک و تخصیص حقآبه، مستلزم انجام مطالعات جامع فنی، زیستمحیطی و هیدرولیکی، هماهنگی میان دستگاههای مسئول و اخذ مصوبات مراجع قانونی است و تصمیمها صرفاً بر پایه یافتههای علمی و با در نظر گرفتن حقوق همه ذینفعان اتخاذ خواهد شد.
با این حال، آنچه در میان تمام دیدگاههای کارشناسی مشترک است، اهمیت «حقآبه زیستمحیطی» تالاب است. طی سالهای گذشته، متخصصان حوزه آب و محیط زیست بارها تأکید کردهاند که احیای تالاب بدون تأمین پایدار حقآبه، کنترل ورود آلایندهها، کاهش رسوبات، ساماندهی رودخانههای منتهی به تالاب و مدیریت گونههای مهاجم، به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.
البته مطالبه امروز جوامع محلی نیز صرفاً محدود به مسدودسازی خروجی تالاب نیست؛ بلکه تأمین حقآبه، اجرای کامل برنامه احیا و جلوگیری از تشدید عوامل تخریب، خواستهای است که بارها از سوی فعالان محیط زیست و بهرهبرداران محلی مطرح شده است.
کارشناسان معتقدند موفقیت این برنامهها در گرو همکاری همه دستگاههای مسئول، تأمین اعتبارات پایدار، اجرای کامل مصوبات کارگروه احیا و استمرار نظارت بر عوامل تخریبکننده خواهد بود؛ زیرا نجات تالاب انزلی نه با یک اقدام منفرد، بلکه با مجموعهای از سیاستهای هماهنگ و بلندمدت امکانپذیر است.
سالها هشدار، اما هنوز بسیاری از گرهها باز نشده است
روندنگاری وضعیت فعلی تالاب انزلی نشان میدهد که بحران امروز تالاب انزلی حاصل یک دوره طولانی از تأخیر در تصمیمگیری، نبود مدیریت یکپارچه و کافی نبودن پیگیریهای فرابخشی در سالهای گذشته است؛ بحرانی که اگرچه عوامل طبیعی در تشدید آن نقش داشتهاند، اما بخش قابل توجهی از آن به انباشت تصمیمهای ناتمام، اجرای کند برنامههای احیا و نبود مطالبهگری مستمر در سطح ملی بازمیگردد.
به باور این کارشناسان، تالاب انزلی سالهاست از مرز هشدار عبور کرده و ادامه روند فعلی میتواند هزینههای احیا را افزایش داده و برخی آسیبهای اکولوژیک را غیرقابل بازگشت کند.در این میان، نمیتوان به سادگی از عملکرد ضعیف دستگاههای مسئول و همچنین نقش نظارتی نمایندگان استان در سالهای گذشته نبه سادگی گذشت. چراکه با وجود طرح مکرر موضوع بحران تالاب در نشستها و گزارشهای کارشناسی، هنوز بسیاری از چالشهای اصلی از جمله تأمین حقآبه، کنترل ورودی آلایندهها، مدیریت رسوبات و تأمین اعتبارات پایدار به نتیجه مطلوب نرسیده است.
منتقدان معتقدند مجمع نمایندگان گیلان میتوانست با استفاده بیشتر از ظرفیتهای نظارتی مجلس و پیگیری جدیتر در فرآیندهای بودجهای، صدای بحران تالاب انزلی را در سطح ملی پررنگتر کند.
آیا تالاب انزلی به تصمیم ملی میرسد؟
اما حالا مسئله اصلی نه صرفاً بررسی کمکاریهای گذشته، بلکه سرعت عمل در تصمیمهای آینده بوده زیرا زمان برای احیای تالاب انزلی یک متغیر تعیینکننده است. هر سال تأخیر در اجرای برنامههای مؤثر، میتواند بازگشت این اکوسیستم ارزشمند را دشوارتر و پرهزینهتر کند. آنچه از مجموع اقدامات و توضیحات منتشرشده برمیآید، این است که مدیریت آب تالاب انزلی وارد مرحله تازهای شده اما حالا سفر پیشروی رئیسجمهور به گیلان در شهریورماه میتواند فرصتی مهم برای اتخاذ یک تصمیم ملی، دارای ضمانت اجرایی و متناسب با جایگاه بینالمللی تالاب انزلی باشد؛ تصمیمی که پس از سالها طرح مسئله، مسیر احیای این زیستبوم را از مرحله هشدار و وعده به مرحله اقدام عملیاتی وارد کند.
فارس/ فاطمه احمدی
هیچ دیدگاهی درج نشده - اولین نفر باشید